Туган тел язмышы – уртак җаваплылык

Туган телне саклау мәктәптәге дәресләр белән генә чикләнми. Аның киләчәге гаиләдәге аралашуга, балалар бакчасындагы тәрбиягә, китапханәләр һәм мәдәният учреждениеләре эшчәнлегенә дә бәйле. Район Хакимиятендә узган телләр буенча административ комиссиянең чираттагы утырышында сүз нәкъ менә шушы юнәлешләрдә алып барылган эшләр, туган телләрне өйрәнү һәм аларның кулланылыш даирәсен киңәйтү турында барды.

Утырышның көн тәртибенә Башкортстан Республикасының «Башкортстан Республикасы халыклары телләре турында»гы законын гамәлгә ашыру, районда яшәүче төрле милләт вәкилләренең туган телләрен саклау һәм үстерүгә кагылышлы мәсьәләләр чыгарылды. Фикер алышуда мәгариф, мәдәният һәм китапханә системасы вәкилләре катнашты. Һәр чыгышта туган телнең җәмгыять тормышындагы урыны, аны киләчәк буыннарга тапшыруда төрле учреждениеләрнең җаваплылыгы үзәк урынны алды.

Утырышны комиссиянең җаваплы секретаре Гөлнара Шәймөхәмәтова ачып җибәрде. Ул көн тәртибенә чыгарылган мәсьәләләрнең әһәмиятенә тукталып, туган телләрне саклау һәм үстерүнең бүгенге көндә аеруча мөһим бурычларның берсе булуын ассызыклады.

Туган телне саклауда китапның әһәмияте аеруча зур. Милли әдәбият халыкның тарихын, гореф-гадәтләрен, дөньяга карашын һәм рухи кыйммәтләрен үзендә туплый. Районның үзәкләштерелгән китапханәләр системасы директоры Әлфидә Муллагалиева чыгышын китапханәләрдә милли әдәбият белән эшләү мәсьәләсенә багышлады. Китапханәләрнең бу юнәлештәге эшчәнлеге туган телдә укуга кызыксыну уяту, милли әдәби мирасны халыкка җиткерү һәм төрле буын вәкилләрен китап аша берләштерү ягыннан мөһим әһәмияткә ия.

Телгә мәхәббәт тәрбияләүнең беренче баскычы исә мәктәпкәчә яшьтәге чорга туры килә. Бала иң элек гаиләдә ишеткән сүзләр аша туган теленең матурлыгын тоя, ә балалар бакчасында аның сүз байлыгы арта, аралашу күнекмәләре үсә. «Белоснежка» балалар бакчасының өлкән тәрбиячесе Гөлсинә Аллаярова мәктәпкәчә белем бирү учреждениеләрендә туган телләрне өйрәнүне гамәлгә ашыру турында чыгыш ясады. Бу юнәлештәге эш балаларның яшь үзенчәлекләрен исәпкә алып оештырылырга тиеш. Чөнки кечкенәдән туган телендә сөйләшергә, җырларга, әкиятләр тыңларга күнеккән бала өчен ул көндәлек тормышның табигый бер өлешенә әверелә.

Мәктәп елларында исә туган телне өйрәнү яңа эчтәлек ала. Укучы телнең грамматик төзелешен үзләштерү белән беррәттән, әдәбият аша халкының тарихы, мәдәнияте һәм рухи дөньясы белән дә таныша. Бу эштә укытучының шәхси үрнәге, һөнәри осталыгы һәм балаларда кызыксыну уята белүе хәлиткеч роль уйный. Иске Балтач 1нче урта мәктәбенеңд татар теле һәм әдәбияты укытучысы Гөлназ Исламова үз чыгышында туган телләрне саклауда укытучының роленә тукталды. Чыннан да, тел дәресенең әһәмияте кагыйдәләрне өйрәнү һәм билгеләр алу белән генә үлчәнми. Укучының үз телендә иркен фикер йөртә, матур итеп сөйләшә һәм әдәби әсәрләрне аңлап укый белүе дә мөһим.

Шул ук вакытта туган телләрне өйрәнү өлкәсендә хәл итүне көткән мәсьәләләр дә бар. Алар турында Иске Балтач башлангыч мәктәбе директоры Руфина Субушева чыгыш ясады. Аның доклады туган телләрне өйрәнүдәге проблемаларга багышланды. Әлеге мәсьәләнең комиссия утырышында аерым каралуы очраклы түгел. Телне саклау турында сөйләгәндә, аны өйрәнү өчен уңайлы шартлар тудыру, балаларның кызыксынуын арттыру һәм белем бирүнең нәтиҗәлелеге турында да уйланырга кирәк. Мәктәп белән гаилә арасындагы хезмәттәшлек тә бу эшнең аерылгысыз өлеше.

Туган телнең яшәү мохите белем бирү учреждениеләре белән генә чикләнми. Халык җырлары, биюләр, йолалар, бәйрәмнәр һәм сәхнә әсәрләре аша да милли телләрнең байлыгы ачыла. Район Мәдәният сараеның художество җитәкчесе Гөлназ Галләмова үз чыгышында телләр төрлелеген саклауда һәм мәдәни мирасны киләчәк буыннарга җиткерүдә мәдәният учреждениеләренең ролен яктыртты.

Бу юнәлештә районда алда торган мәдәни чаралар да игътибарга лаек. Гөлназ Галләмова хәбәр итүенчә, 22–23нче октябрьдә район мәдәният сараенда «Йәш килен» республика этноконкурсы узачак. Ә 23 октябрьдә биредә «Узоры красной калины» республика мәдәниятләр фестивале дә оештырылачак. Әлеге чараларга республиканың ун районыннан кунаклар килүе көтелә.

Мондый бәйрәмнәр төрле милләт вәкилләренә үз халкының гореф-гадәтләрен, милли киемнәрен, җыр-биюләрен һәм мәдәни үзенчәлекләрен күрсәтү мөмкинлеге бирә. Шул ук вакытта алар халыклар арасындагы дуслыкны ныгыту, бер-береңнең мәдәниятенә хөрмәт тәрбияләү өчен дә әһәмиятле. Төрле телләрдә яңгыраган җырлар, милли йолалар һәм сәхнә чыгышлары аша мәдәни мирасның байлыгы тагын да ачыграк күренә.

Утырышта комиссиянең җаваплы секретаре Гөлнара Шәймөхәмәтова «Башкортстан Республикасы халыклары телләре турында»гы законның үтәлешен тикшерү нәтиҗәләренә дә тукталды. Телләр буенча комиссия әгъзалары Иске Балтач авылындагы сәүдә нокталарында һәм башка җәмәгать урыннарында даими рәвештә рейдлар үткәрә. Алар барышында элмә такталардагы, мәгълүмат стендларындагы язуларның һәм төрле күрсәткечләрнең дәүләт телләре нормаларына туры килүе тикшерелә. Үткәрелгән рейдлар нәтиҗәсенә ясалган анализ бу юнәлештә эшне тагын да камилләштерү зарурлыгын күрсәткән. Димәк, закон таләпләренең үтәлешен тәэмин итү, җәмәгать урыннарында дәүләт телләрен дөрес куллануга игътибарны арттыру алдагы чорда да мөһим бурычларның берсе булып кала.

Комиссия утырышында каралган мәсьәләләрнең һәркайсы уртак бер максатка хезмәт итә - районда яшәүче халыкларның телләрен, милли үзенчәлекләрен һәм мәдәни мирасын саклап калу. Бу эштә китапханәче дә, тәрбияче дә, укытучы да, мәдәният хезмәткәре дә үз өлешен кертә. Әмма туган телнең киләчәге иң элек аның көндәлек тормышта ни дәрәҗәдә кулланылуына бәйле. Гаиләдә сөйләшелгән, мәктәптә өйрәнелгән, китапларда укылган һәм сәхнәләрдә яңгыраган тел генә буыннар арасындагы бәйләнешне өзмичә дәвам итә ала.